केन्याको अम्बोसेली राष्ट्रिय निकुञ्ज आसपास एक महिनाको अवधिमा १५ वटा हात्ती मरेपछि प्रारम्भिक परीक्षणमा साइनाइड विषाक्तता देखिएको छ। तर हात्तीको मृत्युको वास्तविक कारण र साइनाइडको स्रोतबारे भने विवाद उत्पन्न भएको छ।

केन्या वन्यजन्तु सेवाका अधिकारीहरूले खेतमा लगाइएको टमाटर खाएपछि हात्तीको पेटमा साइनाइड भेटिएको बताएका छन्। तर स्थानीय किसानहरूले भने आफ्ना बालीमा प्रयोग हुने कृषि रसायनबाटै हात्ती मरेको हुनसक्ने दाबीप्रति प्रश्न उठाएका छन्।

अम्बोसेली राष्ट्रिय निकुञ्ज नजिकैका क्षेत्रमा भेटिएका हात्तीका शवमध्ये केही अझै सडक किनारमा रहेका छन्। ती हात्तीहरू खेतमा प्रवेश गरी टमाटर खाएपछि साइनाइड विषाक्तताको आशङ्कामा मरेका १५ मध्येका रहेको बताइएको छ।

केन्या वन्यजन्तु सेवाका पशु चिकित्सा प्रमुख डा. आइज्याक लेकोलुलका अनुसार मर्नुअघि हात्तीहरूमा पक्षाघात र सास फेर्न कठिनाइजस्ता लक्षण देखिएका थिए। प्रारम्भिक परीक्षणले साइनाइड विषाक्तताको सम्भावना देखाए पनि शरीरमा साइनाइडको मात्रा कति थियो भन्ने पुष्टि गर्न थप परीक्षण भइरहेको उनले बताए।

‘साइनाइड कहाँबाट आयो भन्ने कुरा हामीले अझै पत्ता लगाउन सकेका छैनौँ,’ उनले भने। उनका अनुसार हात्तीको पेटभित्र रहेको सामग्री र रगतका नमुनाको थप परीक्षण भइरहेको छ।

किमाना क्षेत्रका किसानहरूले भने आफूहरूले वन्यजन्तुलाई विष दिएको घटना कहिल्यै नसुनेको बताएका छन्। दुई दशकदेखि खेती गर्दै आएका किसान एल्भिस मुचाईले हात्तीहरूले सुक्खा मौसममा निकुञ्जको विद्युतीय बार पार गरेर खेतमा प्रवेश गर्ने र बाली नष्ट गर्ने गरेको बताए।

उनले गत सिजन मात्रै हात्तीले आफ्नो करिब आधा एकड टमाटर खेती नष्ट गर्दा करिब पाँच लाख केन्याली सिलिङ बराबरको क्षति भएको बताए। यद्यपि स्थानीय समुदाय र हात्तीबीच लामो समयदेखि सहअस्तित्व कायम रहेको उनको भनाइ छ।

किमाना अम्बोसेली निकुञ्जसँग जोडिएको प्रमुख कृषि क्षेत्र हो। यहाँ उत्पादन हुने टमाटर, प्याज र फ्रान्सेली सिमी राजधानी नैरोबीसहित विभिन्न बजारमा पठाइन्छ।

केन्या वन्यजन्तु सेवाका अनुसार अम्बोसेली क्षेत्रमा कृषि विस्तार र मानव बस्ती बढ्दै जाँदा मानिस र हात्तीबीचको द्वन्द्वको जोखिम बढिरहेको छ। चोरी–सिकार नियन्त्रणका सफल प्रयासपछि केन्यामा हात्तीको सङ्ख्या बढेर ३६ हजारभन्दा बढी पुगेको छ। तर बासस्थान क्षेत्रमा मानवीय गतिविधि बढ्दा संरक्षण चुनौती थपिएको छ।

पशु कल्याणका लागि अन्तर्राष्ट्रिय कोष (आईएफएडब्लु) ले साइनाइड विषाक्तताको घटनाले मानिस र वन्यजन्तुबीचको द्वन्द्वका मूल कारण समाधान गर्न तत्काल कदम चाल्नुपर्ने देखाएको जनाएको छ।

आईएफएडब्लुले विषालु पदार्थको प्रयोग र व्यवस्थापनमा कडाइ गर्न तथा निकुञ्ज आसपासका समुदायको जीविकोपार्जन र वन्यजन्तु संरक्षणबीच सन्तुलन कायम गर्न आग्रह गरेको छ।

यसैबीच, साइनाइड सामान्य कृषि रसायनबाट आएको हुनसक्ने किसानहरूको आशङ्कालाई पुष्टि गर्ने आधार भने हालसम्म फेला परेको छैन। अधिकारीहरूले घटनाको विस्तृत अनुसन्धान भइरहेको जनाएका छन्।