पूर्वी कङ्गोको खनिज–सम्पन्न क्षेत्रमा रहेको प्रमुख कोल्टन खानीमा मङ्गलबार भएको ठूलो दुर्घटनामा कम्तीमा २०० जनाको मृत्यु भएको कङ्गोका अधिकारीहरूले बताएका छन्। तर सो क्षेत्र नियन्त्रणमा राखेको विद्रोही समूहले मृत्यु सङ्ख्या निकै कम भएको दाबी गर्दै सरकारी विवरणमाथि विवाद जनाएको छ।

कङ्गोको खानी मन्त्रालयले बुधबार जारी गरेको विज्ञप्तिमा एम२३ विद्रोही समूहको नियन्त्रणमा रहेको रुबाया क्षेत्रको खानी भत्किँदा ठूलो जनधनको क्षति भएको जनाएको छ। खनिजले धनी तर लामो समयदेखि द्वन्द्वग्रस्त रहेको पूर्वी कङ्गोमा यस्ता दुर्घटनाहरू बारम्बार हुने गरेका छन्।

तर खानी क्षेत्र नियन्त्रणमा राखेको एम२३ विद्रोही समूहका वरिष्ठ अधिकारी फेनी काजले सरकारी विवरण अस्वीकार गर्दै उक्त घटना खानी भत्किने दुर्घटना नभई बम विस्फोट भएको दाबी गरेका छन्। उनका अनुसार मृत्यु सङ्ख्या पाँच जनाभन्दा बढी छैन।

“प्रकाशित भइरहेका विवरणहरू सही होइनन् भन्ने कुरा म पुष्टि गर्न सक्छु,” काजले भने, “त्यहाँ कुनै भूस्खलन भएको थिएन, बम विस्फोट भएको थियो र मृत्यु सङ्ख्या मानिसहरूले भनिरहेका जस्तो होइन। करिब पाँच जनाको मृत्यु भएको छ।”

तर घटनास्थलमा काम गर्ने खानी मजदुर इब्राहिम तालुसेकले भने उद्धार कार्यका क्रममा आफूहरूले २०० भन्दा बढी शव बाहिर निकालेको बताएका छन्। उनका अनुसार वास्तविक मृत्यु सङ्ख्या लुकाइने प्रयास भइरहेको हुन सक्छ।

“हामी डराएका छौँ, तर मानिसहरूको जीवन खतरामा छ,” तालुसेकले भने, “पिटका मालिकहरूले वास्तविक मृत्यु सङ्ख्या सार्वजनिक गर्न चाहँदैनन्।”

रुबाया क्षेत्र पूर्वी कङ्गोको महत्त्वपूर्ण खनिज क्षेत्रमा पर्छ। यो क्षेत्र दशकौँदेखि सरकारी सेना र विभिन्न सशस्त्र समूहबीचको सङ्घर्षका कारण अस्थिर रहँदै आएको छ। हालै पुनः सक्रिय भएको रुवान्डा समर्थित एम२३ विद्रोही समूहले यस क्षेत्रमा आफ्नो प्रभाव विस्तार गरेपछि द्वन्द्व झन् चर्किएको छ।

कङ्गो विश्वको प्रमुख कोल्टन आपूर्तिकर्ता देश हो। कोल्टन कालो धातुको अयस्क हो, जसमा टान्टालम नामक दुर्लभ धातु पाइन्छ। यो धातु स्मार्टफोन, कम्प्युटर तथा विमानका इन्जिन निर्माणमा महत्त्वपूर्ण कच्चा पदार्थका रूपमा प्रयोग गरिन्छ।

अमेरिकी भूवैज्ञानिक सर्वेक्षणका अनुसार सन् २०२३ मा विश्वभर उत्पादन भएको कोल्टनमध्ये करिब ४० प्रतिशत कङ्गोबाट आएको थियो। अस्ट्रेलिया, क्यानाडा र ब्राजिल पनि यसको ठूला आपूर्तिकर्ता देश हुन्। विश्वभर प्रयोग हुने टान्टालमको १५ प्रतिशतभन्दा बढी आपूर्ति रुबायाका खानीहरूबाट हुने बताइएको छ।

सन् २०२४ को मे महिनामा एम२३ विद्रोहीहरूले रुबाया सहर कब्जा गरी त्यहाँका खानीहरू नियन्त्रणमा लिएका थिए। संयुक्त राष्ट्रसङ्घको प्रतिवेदनअनुसार त्यसपछि विद्रोहीहरूले कोल्टनको व्यापार र ढुवानीमा कर लगाउँदै आएका छन्, जसबाट उनीहरूले महिनामा कम्तीमा आठ लाख अमेरिकी डलर आम्दानी गर्ने गरेका छन्।

पूर्वी कङ्गो लामो समयदेखि द्वन्द्व, हिंसा र अस्थिरताको चपेटामा छ। विभिन्न सशस्त्र समूह र सरकारी सेनाबीचको संघर्षका कारण विश्वकै ठूलो मानवीय सङ्कटमध्ये एक उत्पन्न भएको छ। हालसम्म ७० लाखभन्दा बढी मानिस विस्थापित भइसकेका छन्, जसमध्ये डिसेम्बरयता मात्र ३ लाखभन्दा बढीले घर छोड्न बाध्य भएका छन्।

गत जुनमा कङ्गो र रुवान्डा सरकारले संयुक्त राज्य अमेरिकाको मध्यस्थतामा शान्ति सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेका थिए। विद्रोही समूह र कङ्गो सरकारबीच वार्ता जारी रहे पनि पूर्वी कङ्गोका विभिन्न क्षेत्रमा अझै पनि लडाइँ जारी छ, जसबाट नागरिक तथा सैनिक दुवैतर्फ ठूलो क्षति भइरहेको छ।

कङ्गो र रुवान्डाबीच भएको सम्झौताले अमेरिकी सरकार र अमेरिकी कम्पनीहरूलाई महत्त्वपूर्ण खनिजमा पहुँच बढाउने बाटो पनि खोलेको छ। गत महिना पनि यस्तै प्रकारको खानी दुर्घटनामा २०० भन्दा बढी मानिसको ज्यान गएको थियो।